Türk sineması yeşil sahaları neden ıskalıyor?

Dünya Kupası başlarken dünyanın dört bir yanında futbol heyecanı yeniden yükseliyor. Milyarlarca insan maç takvimlerini takip ediyor, kadroları analiz ediyor, favorilerini belirliyor ve yeni yıldızların kimler olacağını tartışıyor. Dört yılda bir düzenlenen bu dev organizasyon, bir kez daha futbolun sıradışı bir spor dalı olduğunu gösteriyor. Çünkü Dünya Kupası artık bir turnuva olmanın çok ötesinde medya, reklam, yayıncılık ve eğlence sektörünün merkezinde yer alan küresel bir kültürel organizasyon.

Turnuva boyunca oynanan maçlarla beraber yeni kahramanlar doğuyor, yeni hikâyeler yazılıyor ve milyonlarca insanın hafızasında yer edecek anılar oluşuyor. ABD, Meksika ve Kanada’nın ev sahipliğinde düzenlenecek 2026 Dünya Kupası'nda da bazı futbolcular kariyerlerinin zirvesine ulaşacak, bazıları son maçlarına çıkacak, bazıları ise adını futbol tarihine yazdıracak. Turnuva bittiğinde geriye sadece skorlar kalmayacak, anlatılmayı bekleyen yeni hikâyeler olacak.

Futbolun sinemayla kesiştiği nokta işte tam burada başlıyor. Hem sinema hem de futbol özünde hikâye anlatıyor. Birinde senaryo önceden yazılıyor, diğerinde ise hikâye sahada şekilleniyor. Her ikisinin de merkezinde insan var. Mücadele, başarı, başarısızlık, dostluk, rekabet, umut, hayal kırıklığı ve yeniden ayağa kalkma duygusu var. Futbolda skor elbette önemli ama insanları etkileyen şey çoğu zaman skordan çok o an hissedilenler ve skorun arkasındaki hikâye oluyor.

İngiltere, Arjantin, Brezilya ve İspanya gibi futbol kültürünün güçlü olduğu ülkeler bu gerçeği uzun yıllar önce fark ederek futbolcuları, teknik direktörleri, taraftarları ve kulüpleri spor sayfalarından çıkarmış; filmlere, dizilere, belgesellere, kitaplara taşımış.

“The Damned United”, futbol tarihinin sıra dışı teknik direktörlerinden Brian Clough'un hikâyesini anlatırken liderlik, medya baskısı ve başarı takıntısını ele alıyor. “Looking for Eric”, Eric Cantona üzerinden futbolun insanların hayatındaki etkisini işliyor. “Fever Pitch”, taraftarlığın gündelik yaşamdaki karşılığını anlatıyor. Futbol sinemasının klasikleri arasında yer alan “Escape to Victory” ise futbolu özgürlük, dayanışma ve direniş temalarıyla buluşturarak aradan geçen yıllara rağmen unutulmayan yapımlar arasında yer alıyor. Bu filmlerin ortak özelliği maçları değil de futbolun içindeki insan hikâyelerini anlatmaları.

Bugün futbolu yalnızca sahada oynanan bir oyun olarak değerlendirmek futbola haksızlık olur. Son aylarda çok kıymetli Erol İlhan hocamla sıkça zikrettiğimiz Simon Kuper'in yıllar önce dile getirdiği ve kitabına da isim olan “Futbol asla sadece futbol değildir” sözünü tam olarak yaşıyoruz. Dünyanın en büyük kulüpleri artık milyonlarca takipçisi bulunan, kendi yayınlarını yapan, ürün geliştiren ve küresel ölçekte etki üreten medya markaları haline geldi.

Bu dönüşümün en dikkat çekici sonuçlarından biri de futbolcuların sporcu kimliğinin ötesine geçmesi oldu. Bir dönem Pelé ve Maradona’da olduğu gibi bugün de dünyanın herhangi bir yerindeki bir çocuk, Messi veya Ronaldo'nun maçını hiç izlememiş olsa bile bu isimleri tanıyabiliyor. Bu durum futbolun ulaştığı kültürel etkiyi göstermesi açısından dikkat çekici. Futbolun etkisi artık saha çizgilerinin çok ötesine geçmiş durumda. Birçok çocuk futbolla ilk kez bir stadyumda değil, bir ekran aracılığıyla tanışıyor desek sanırım abartmış olmayız.

Peki Türkiye bu tablonun neresinde duruyor? Bizim için asıl önemli soru bu.

Türkiye, futbolun toplumsal etkisinin son derece güçlü olduğu ülkelerden biri. Derbiler ülke gündemini etkiliyor, Avrupa kupalarındaki başarılar yıllarca konuşuluyor, milyonlarca insan tuttuğu takımla güçlü bir bağa sahip. Futbol, gündelik hayatın merkezinde yer alıyor ancak bütün bu ilgiye rağmen futbolun ürettiği hikâyeleri sinemaya, diziye, belgesele ve dijital içeriklere dönüştürme konusunda aynı başarıyı gösterdiğimizi söylemek zor. Serdar Akar’ın yönettiği “Dar Alanda Kısa Paslaşmalar”, Kemal Sunal'ın “Gol Kralı” ve Metin Oktay’ın oynadığı “Taçsız Kral” filmleri, futbolun toplumsal karşılığını farklı bir üslupla sinemaya aktaran örnekler arasında ama sahip olduğumuz zengin futbol birikimine kıyasla bu örneklerin son derece sınırlı kalması çok üzücü.

Halbuki elimizde son derece güçlü malzemeler bulunuyor. 2002 Dünya Kupası üçüncülüğü, Galatasaray'ın UEFA Kupası zaferi, Trabzonspor'un İstanbul merkezli futbol düzenine karşı mücadelesi, Beşiktaş'ın semt kültürüyle kurduğu ilişki, Fenerbahçe'nin kuşaklar boyunca aktarılan taraftarlık geleneği de güçlü senaryolara dönüşebilecek nitelikte. Hiçbirini hak ettiği şekilde kullanmadık. Sadece milli takımı ya da dört büyükleri değil, Anadolu kulüplerinin sınırlı imkânlarla sürdürdüğü mücadeleleri de televizyon programı kalıplarına sıkıştırdık. Yeşil sahaların o büyük coşkusunu beyaz perdeye layıkıyla taşımadık.

Örneğin Adana Demirspor. Demiryollarından doğan bir kulübün zaman içerisinde bir şehrin kimliğiyle bütünleşmesi, kuşaktan kuşağa aktarılan taraftarlık kültürü ve yaşadığı sportif iniş çıkışlar, birçok senaristin ilgisini çekebilecek kadar güçlü unsurlar taşır. Çukurova'nın kendine özgü futbol kültürü, tribün hafızası ve şehir aidiyeti düşünüldüğünde Adana Demirspor'un hikâyesi beyaz perde için keşfedilmeyi bekleyen önemli anlatılardan biri olarak rahatça değerlendirilebilir.

Velhasılıkelam futbolu konuşmayı seviyoruz. Futbolu tartışmayı da seviyoruz. Ancak futbolun ürettiği hikâyeleri kayıt altına alma konusunda aynı performansı gösterdiğimiz söylenemez.

Transfer haberleri, hakem kararları ve haftalık polemikler çoğu zaman futbolun kültürel boyutunun önüne geçiyor. Oysa insanlar Pelé'yi, Cruyff’u Maradona'yı, Zidane’ı, Beckham’ı Cantona'yı, Messi'yi veya Ronaldo'yu yalnızca maç kayıtları sayesinde hatırlamıyor. Bu isimler filmler, belgeseller, oyunlar, kitaplar ve dijital medya içerikleri aracılığıyla kültürel hafızanın parçası hâline geliyor.

Dünya Kupası günlerinde ekranlarda yeni kahramanların doğuşunu izleyeceğiz. Kimileri kupayı kaldıracak, kimileri büyük bir hüsrana uğrayacak. Turnuva sona erdiğinde ise geriye yine duygular ve hikâyeler kalacak. Bizim de futbola biraz daha bu gözle bakmamız gerekiyor. Sinemacılar, belgeselciler, dijital platformlar, yapımcılar, yayıncılar ve içerik üreticileri için Türk futbolu büyük bir potansiyel.

Dünyanın en tutkulu futbol ülkelerinden biri olan Türkiye, kendi futbol hikâyelerini anlatmaya ne zaman başlayacak?

Bora Durmuşoğlu - İletişimci